මෙම පාඩමෙන් ආවර්තිතා වගුවේ d-කාණ්ඩයේ දක්නට ලැබෙන සංක්‍රාන්ති ලෝහවල ගුණ, ප්‍රවණතා, සංකීර්ණ සෑදීම, වර්ණය සහ උත්ප්‍රේරක හැසිරීම පැහැදිලි කරයි.

1. මූලික සංකල්ප (කෙටි සටහන්)

10.1 සංක්‍රාන්ති ලෝහ යනු කුමක්ද? (What Are Transition Metals?)

සංක්‍රාන්ති ලෝහ යනු ඒවායේ පරමාණුවල හෝ අයනවල අර්ධ වශයෙන් පිරුණු d-කක්ෂ ඇති මූලද්‍රව්‍ය වේ.

• සාමාන්‍යයෙන් කාණ්ඩ 3–12 හි දක්නට ලැබේ.

• උදාහරණ: Fe, Cu, Zn, Mn, Cr, Co, Ni

• සැ.යු.: Zn, Cd, Hg සම්පූර්ණයෙන්ම පිරුණු d-උපකවච ඇති බැවින් සම්භාව්‍ය සංක්‍රාන්ති ලෝහ ලෙස නොසැලකේ.

10.2 පොදු භෞතික ගුණ (General Physical Properties)

• ඉහළ ඝනත්වය

• ඉහළ ද්‍රවාංක සහ තාපාංක

• හොඳ තාප හා විද්‍යුත් සන්නායක

• ශක්තිමත්, මෘදු, තන්‍ය

10.3 රසායනික ගුණ (Chemical Properties)

• විචල්‍ය ඔක්සිකරණ තත්ත්ව සාදයි (උදා: Fe²⁺, Fe³⁺, MnO₄⁻).

• වර්ණවත් සංයෝග සාදයි.

• උත්ප්‍රේරක ක්‍රියාකාරීත්වය පෙන්වයි.

• ලිගන්ඩ් සමඟ සංකීර්ණ අයන සාදයි.

• යුග්ම නොවුණු ඉලෙක්ට්‍රෝන මත පදනම්ව චුම්බක ගුණ පෙන්වයි.

10.4 විචල්‍ය ඔක්සිකරණ තත්ත්ව (Variable Oxidation States)

සංක්‍රාන්ති ලෝහවලට විවිධ ඉලෙක්ට්‍රෝන සංඛ්‍යා අහිමි කළ හැකිය.

• උදාහරණ:

  • යකඩ: Fe²⁺ (කොළ), Fe³⁺ (කහ/දුඹුරු)

  • තඹ: Cu⁺, Cu²⁺ (නිල්)

  • මැංගනීස්: Mn²⁺, Mn⁷⁺ (MnO₄⁻ – දම්)

10.5 සංක්‍රාන්ති ලෝහ සංයෝගවල වර්ණය (Color of Transition Metal Compounds)

වර්ණ ඇති වන්නේ ලිගන්ඩ් ඉදිරියේ d–d ඉලෙක්ට්‍රෝන සංක්‍රමණය හේතුවෙනි.

• Cu²⁺ → නිල්

• Ni²⁺ → කොළ

• Cr³⁺ → වයලට්/කොළ

• MnO₄⁻ → දම්

10.6 උත්ප්‍රේරක හැසිරීම (Catalytic Behavior)

• Fe – හේබර් ක්‍රියාවලිය

• Ni – හයිඩ්‍රජනීකරණය

• MnO₂ – H₂O₂ වියෝජනය

10.7 සංකීර්ණ අයන සෑදීම (Complex Ion Formation)

• ලිගන්ඩ්: ඉලෙක්ට්‍රෝන යුගල දෙන අයන/අණු (H₂O, NH₃, Cl⁻)

• උදාහරණ:

  • [Cu(H₂O)₆]²⁺ → නිල්

  • [Cu(NH₃)₄(H₂O)₂]²⁺ → තද නිල්

10.8 චුම්බක ගුණ (Magnetic Properties)

• යුග්ම නොවුණු ඉලෙක්ට්‍රෝන → පරාචුම්බක

• යුග්ම නොවුණු ඉලෙක්ට්‍රෝන නොමැති → ප්‍රතිචුම්බක

2. මතක තබාගත යුතු ප්‍රධාන උදාහරණ සහ ප්‍රතික්‍රියා

3. විභාග සඳහා උපදෙස් සහ උපක්‍රම (Tips & Tricks for Exams)

• සංයෝගයක් වර්ණවත් නම්, එය වැඩි අවස්ථාවක සංක්‍රාන්ති ලෝහයක් අඩංගු වේ.

• Zn, Cd, Hg සංක්‍රාන්ති ලෝහ නොවේ (d-උපකවච සම්පූර්ණ).

• ලිගන්ඩ් වෙනස් වීම සංකීර්ණයේ වර්ණය වෙනස් කරයි.

• +3 ට වැඩි ඔක්සිකරණ තත්ත්ව බොහෝවිට ප්‍රබල ඔක්සිකාරක.

• වර්ණ–ප්‍රතික්‍රියාව–සංකීර්ණ විභාග වල ඉතා පොදු.

• d-කක්ෂය අර්ධ වශයෙන් පිරී ඇත්දැයි ඉලෙක්ට්‍රෝන වින්‍යාසයෙන් පරීක්ෂා කරන්න.

4. මතක තබා ගත යුතු වැදගත් කරුණු

• සංක්‍රාන්ති ලෝහවලට විවිධ ඔක්සිකරණ තත්ත්ව ඇත.

• d–d සංක්‍රමණය නිසා වර්ණවත් සංයෝග සාදයි.

• උත්ප්‍රේරක ලෙස කර්මාන්ත හා ප්‍රයෝගශාලා දෙකේම වැදගත්.

• සංකීර්ණ අයන d-කාණ්ඩයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි.

• චුම්බක හැසිරීම යුග්ම නොවුණු ඉලෙක්ට්‍රෝන සංඛ්‍යාව මත පදනම් වේ.