මෙම පාඩමෙන් නයිට්‍රජන් අඩංගු කාබනික සංයෝග—ප්‍රධාන වශයෙන් ඇමීන සහ ඩයසෝනියම් ලවණ වල ව්‍යුහය, ගුණ, ප්‍රතික්‍රියා සහ වැදගත්කම පැහැදිලි කරයි.

1. මූලික සංකල්ප (කෙටි සටහන්)

14.1 ඇමීන (R–NH₂, R₂NH, R₃N) (Amines)

ඇමීන යනු ඇමෝනියාව (NH₃) හි කාබනික ව්‍යුත්පන්න වේ.

• ප්‍රාථමික ඇමීනය (1°): R–NH₂

• ද්විතීයික ඇමීනය (2°): R₂NH

• තෘතීයික ඇමීනය (3°): R₃N

14.2 ඇමීනවල භෂ්මීයතාව (Basicity of Amines)

ඇමීන දුර්වල භෂ්ම ලෙස ක්‍රියා කරයි, මන්ද නයිට්‍රජන් පරමාණුවට තනි ඉලෙක්ට්‍රෝන යුගලයක් ඇත.

• H⁺ භාරගෙන ආදේශිත ඇමෝනියම් අයන සෑදිය හැක.

• භෂ්මීය ප්‍රබලතාව: ඇරෝමැටික ඇමීන < ඇලිෆැටික ඇමීන (ඉලෙක්ට්‍රෝන ඉවත් කරන වළල්ල හේතුවෙන්).

14.3 ඇමීනවල භෞතික ගුණ (Physical Properties of Amines)

• පහළ ඇමීන: මාළු සුවඳ ඇත, වාෂ්පශීලී වේ.

• ප්‍රාථමික සහ ද්විතීයික ඇමීනවල හයිඩ්‍රජන් බන්ධන → වැඩි තාපාංක.

• ජලයේ ද්‍රාව්‍යයි (කුඩා ඇමීන).

2. ඇමීනවල ප්‍රතික්‍රියා (Reactions of Amines)

14.4 අම්ල සමඟ ප්‍රතික්‍රියා (Reaction With Acids)

ඇමීන + HCl → ඇමෝනියම් ලවණය

• උදාහරණය:CH₃NH₂ + HCl → CH₃NH₃⁺Cl⁻

14.5 නයිට්‍රස් අම්ලය සමඟ ප්‍රතික්‍රියා (Reaction With Nitrous Acid)

ඇමීන වර්ගය මත රඳා පවතී:

• 1° ඇලිෆැටික ඇමීන: ඇල්කොහොල් සාදයි.

• 2° ඇමීන: නයිට්‍රොසැමීන සාදයි.

• 3° ඇමීන: ද්‍රාව්‍ය ලවණ සාදයි.

• 1° ඇරෝමැටික ඇමීන (උදා: ඇනිලීන්): ඩයසෝනියම් ලවණ සාදයි.

3. ඩයසෝනියම් ලවණ (Ar–N₂⁺X⁻) (Diazonium Salts)

14.6 ඩයසෝනියම් ලවණ සෑදීම (Formation of Diazonium Salts)

ඇරෝමැටික ඇමීන 0°C – 5°C දී නයිට්‍රස් අම්ලය සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කරයි:ArNH₂ + HNO₂ + HCl → Ar–N₂⁺Cl⁻ + 2H₂O

14.7 ස්ථායීතාව (Stability)

• ඇරෝමැටික ඩයසෝනියම් ලවණ: අඩු උෂ්ණත්වවලදී ස්ථායී වේ.

• ඇලිෆැටික ඩයසෝනියම් ලවණ: ඉතා අස්ථායී වේ.

14.8 ඩයසෝනියම් ලවණවල ප්‍රතික්‍රියා (Reactions of Diazonium Salts)

සායම්, ෆීනෝල් සහ හැලජනිත ඇරෝමැටික සංයෝග සංස්ලේෂණය සඳහා භාවිතා වේ.

(අ) සැන්ඩ්මයර් ප්‍රතික්‍රියා (Sandmeyer Reactions)ඒරිල් හැලයිඩ සාදයි:

• Ar–N₂⁺ + CuCl/HCl → Ar–Cl

• Ar–N₂⁺ + CuBr/HBr → Ar–Br

(ආ) ෆීනෝල් සෑදීම (Formation of Phenols)Ar–N₂⁺ + H₂O → Ar–OH + N₂↑

(ඇ) ඇසෝ යුග්මනය (Azo Coupling) (සායම් සෑදීම)ඩයසෝනියම් ලවණ ෆීනෝල් හෝ ඇරෝමැටික ඇමීන සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කර වර්ණවත් ඇසෝ සායම් සාදයි.

• උදාහරණය:Ar–N₂⁺ + Ar'–NH₂ → Ar–N=N–Ar'

2. මතක තබාගත යුතු ප්‍රධාන රටා සහ ප්‍රතික්‍රියා

3. විභාග සඳහා උපදෙස් සහ උපක්‍රම (Tips & Tricks for Exams)

• ඩයසෝටීකරණයේදී අඩු උෂ්ණත්වය (0°C – 5°C) පවත්වා ගන්න.

• ඇලිෆැටික සහ ඇරෝමැටික ඇමීන හැසිරීම් අතර වෙනස දැනගන්න.

• මතක තබා ගන්න: 1° ඇරෝමැටික ඇමීන → ඩයසෝනියම් ලවණ සාදයි.

• ඇසෝ සායම් සෑම විටම දීප්තිමත් වේ (කහ, තැඹිලි, රතු).

• ඇමීන නම් කිරීම සඳහා, දිගම කාබන් දාමය හඳුනාගෙන ආදේශක ලේබල් කරන්න.

• භෂ්මීයතා ප්‍රශ්න ගැන අවධානයෙන් සිටින්න—ඉලෙක්ට්‍රෝන දායකයන් භෂ්මීයතාව වැඩි කරයි; ඉලෙක්ට්‍රෝන ඉවත් කරන්නන් එය අඩු කරයි.

4. මතක තබා ගත යුතු වැදගත් කරුණු

• ඇමීන නයිට්‍රජන් මත ඇති තනි යුගලය හේතුවෙන් දුර්වල භෂ්ම ලෙස හැසිරේ.

• ඩයසෝටීකරණය යනු ඇරෝමැටික ඇමීන සඳහා ප්‍රධාන ප්‍රතික්‍රියාවකි.

• ඩයසෝනියම් ලවණ බොහෝ ඇරෝමැටික සංයෝග සංස්ලේෂණය කිරීම සඳහා බහුකාර්ය අතරමැදි වේ.

• ඇසෝ යුග්මනය මඟින් කර්මාන්තයේ බහුලව භාවිතා වන වර්ණවත් සායම් නිපදවනු ලැබේ.

• ඩයසෝනියම් ලවණ සෑදීමේදී උෂ්ණත්ව පාලනය තීරණාත්මක වේ.