පාඩම 11: කාබනික රසායන විද්‍යාවේ මූලික සංකල්ප

Grade

13

මෙම පාඩමෙන් කාබනික රසායන විද්‍යාවේ පදනම්, එනම් ව්‍යුහය, බන්ධන, ක්‍රියාකාරී කාණ්ඩ, නාමකරණය සහ සමාවයවිකතාව හඳුන්වා දෙයි. මෙය වඩාත් සංකීර්ණ කාබනික ප්‍රතික්‍රියා තේරුම් ගැනීමට සිසුන් සූදානම් කරයි.

1. මූලික සංකල්ප (කෙටි සටහන්)

11.1 කාබනික රසායන විද්‍යාව යනු කුමක්ද?

කාබනික රසායන විද්‍යාව යනු කාබන් අඩංගු සංයෝග, විශේෂයෙන් කාබන්–හයිඩ්‍රජන් බන්ධන ඇතුළත් සංයෝග පිළිබඳ අධ්‍යයනයයි.

කාබන්ට ප්‍රබල සහසංයුජ බන්ධන සෑදීමට හැකිය.
දිගු දාම, ശාඛා, සහ වළලු සෑදීමට හැකිය.
මේ නිසා කාබනික රසායන විද්‍යාව රසායන විද්‍යාවේ විශාලතම ශාඛාවක් වේ.

11.2 කාබනික අණුවල ව්‍යුහය

කාබනික අණු විවිධ ආකාරයකින් නිරූපණය කරයි:

අණුක සූත්‍රය: උදා – C₂H₆O
ව්‍යුහමය සූත්‍රය: පරමාණු සම්බන්ධතාව පෙන්වයි.
දර්ශන සූත්‍රය: සෑම බන්ධනයක්ම සම්පූර්ණයෙන් රූපකරණය කරයි.
ඝනීභූත සූත්‍රය: CH₃CH₂OH වැනි.

11.3 ක්‍රියාකාරී කාණ්ඩ

සංයෝගයේ රසායනික හැසිරීම තීරණය කරයි.

ඇල්කොහොල් – OH
ඇල්ඩිහයිඩ – CHO
කීටෝන – C=O
කාබොක්සිලික් අම්ල – COOH
ඇමීන් – NH₂
ඇල්කීන – C=C

11.4 සමගණ ශ්‍රේණිය

සමගණ ශ්‍රේණියක ලක්ෂණ:

එකම ක්‍රියාකාරී කාණ්ඩ
එකම සාමාන්‍ය සූත්‍ර
සමාන රසායනික ගුණ
භෞතික ගුණ ක්‍රමානුකූලව වෙනස් වේ

උදා:

ඇල්කේන – CₙH₂ₙ₊₂

11.5 සන්තෘප්ත හා අසන්තෘප්ත සංයෝග

සන්තෘප්ත: C–C තනි බන්ධන පමණි (ඇල්කේන)
අසන්තෘප්ත: C=C හෝ C≡C බන්ධන (ඇල්කීන, ඇල්කයින)

11.6 ඇරෝමැටික සංයෝග

වළල්ලක විස්ථාපිත π–ඉලෙක්ට්‍රෝන ඇත.
ප්‍රධාන උදාහරණය: බෙන්සීන් – C₆H₆
එක් කිරීමේ ප්‍රතික්‍රියාවන්ට සෙම, ආදේශක ප්‍රතික්‍රියාවන් සිදුවේ.

11.7 කාබනික බන්ධන වර්ග

සිග්මා (σ) බන්ධන: තනි, ප්‍රබල.
පයි (π) බන්ධන: ද්විත්ව/ත්‍රිත්ව බන්ධනවල දුර්වල බන්ධන.

11.8 සමාවයවිකතාව (Isomerism)

එකම අණුක සූත්‍රය, නමුත් වෙනස් ව්‍යුහ.

1. ව්‍යුහමය සමාවයවිකතාව

දාම සමාවයවික
පිහිටුම් සමාවයවික
ක්‍රියාකාරී කාණ්ඩ සමාවයවික

2. ත්‍රිමාණ (ස්ටීරියෝ) සමාවයවිකතාව

cis/trans (ජ්‍යාමිතික) සමාවයවික

උදාහරණ: 1,2-dichloroethene හි cis හා trans ලෙස.

2. ප්‍රධාන රටා සහ උදාහරණ

විස්තරය	උදාහරණ
සාමාන්‍ය සූත්‍ර	ඇල්කේන – CₙH₂ₙ₊₂, ඇල්කීන – CₙH₂ₙ, ඇල්කොහොල් – CₙH₂ₙ₊₂O
ක්‍රියාකාරී කාණ්ඩ	OH → ඇල්කොහොල්; COOH → අම්ල; C=C → ඇල්කීන
සමාවයවික	C₄H₁₀ → බියුටේන්/අයිසොබියුටේන්, C₂H₆O → එතනෝල්/ඩයිමෙතිල් ඊතර්

3. විභාග උපදෙස්

නාමකරණය සඳහා දිගම කාබන් දාමය හඳුනා ගන්න.
ක්‍රියාකාරී කාණ්ඩ අගයට ආසන්න කාබන් සිට අංකනය කරන්න.
ඇල්කීනවල ද්විත්ව බන්ධනයේ ස්ථානය වැදගත්.
සමාවයවිකයන් අඳියි කිසිවක් අතපසු නොවන්න.
බෙන්සීන් වැනි ඇරෝමැටික සංයෝග එකතු වීමෙහි නොයෙදේ.

4. වැදගත් කරුණු

catenation – කාබන්ට දිගු දාම සෑදිය හැකි විශේෂ හැකියාව.
සමාවයවිකවල ගුණ සම්පූර්ණයෙන් වෙනස් විය හැක.
ක්‍රියාකාරී කාණ්ඩය සංයෝගයේ ප්‍රතික්‍රියතාව නියම කරයි.
සමගණ ශ්‍රේණි ප්‍රවණතා පුරෝකථනය කළ හැක.
ද්විත්ව බන්ධන තුළ භ්‍රමණ සීමා ඇති නිසා cis/trans සමාවයවිකතාව පණ වැලදේ.

වියාචනය (Disclaimer)

Idasara Academy ඉගෙනුම් සම්පත් නිර්මාණය කර ඇත්තේ සිසුන්ට මගපෙන්වීම, පුහුණුව සහ අධ්‍යයන උපායමාර්ග ලබාදී සහයෝගය දැක්වීමටය.

කෙසේ වෙතත්, සියලුම විභාග සහ නිල අවශ්‍යතා සඳහා, සිසුන් අනිවාර්යයෙන්ම ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ, අධ්‍යාපන ප්‍රකාශන දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද නිල පෙළපොත් සහ සම්පත් පරිශීලනය කළ යුතුය.

ජාතික විභාග සඳහා අන්තර්ගතයේ නිල බලය ලත් මූලාශ්‍රය වනුයේ රජය විසින් නිකුත් කරනු ලබන මෙම ප්‍රකාශනයි.