මෙම පාඩමෙන් අම්ල, භෂ්ම සහ ලවණ ජලීය ද්‍රාවණවල හැසිරෙන ආකාරය, pH ගණනය කරන ආකාරය, බෆර ද්‍රාවණ pH වෙනස්වීම්වලට ප්‍රතිරෝධය දක්වන ආකාරය සහ දුර්වල ලෙස ද්‍රාව්‍ය ලවණ දියවන ආකාරය පැහැදිලි කරයි.

1. මූලික සංකල්ප (කෙටි සටහන්)

17.1 ප්‍රබල එදිරිව දුර්වල අම්ල/භෂ්ම (Strong vs. Weak Acids/Bases)

• ප්‍රබල අම්ල/භෂ්ම: ජලයේ සම්පූර්ණයෙන්ම අයනීකරණය වේ (HCl, HNO₃, NaOH).

• දුර්වල අම්ල/භෂ්ම: අර්ධ වශයෙන් අයනීකරණය වේ (CH₃COOH, NH₃).

• ප්‍රබලතාව රඳා පවතින්නේ විඝටන ප්‍රමාණය මත මිස සාන්ද්‍රණය මත නොවේ.

17.2 pH සහ pOH

• pH = −log[H⁺]

• pOH = −log[OH⁻]

• pH + pOH = 14 (25°C දී)

• pH මාපකය:

  • 0–7 : අම්ලීය

  • 7 : උදාසීන

  • 7–14 : භෂ්මීය

17.3 ජලයේ අයනික ගුණිතය (Kw)

Kw = [H⁺] × [OH⁻] = 1 × 10^−14 (at 25°C)

17.4 අම්ල විඝටන නියතය (Ka)

දුර්වල අම්ලයක් වන HA සඳහා: HA ⇌ H⁺ + A⁻Ka = ([H⁺] × [A⁻]) ÷ [HA]

17.5 භෂ්ම විඝටන නියතය (Kb)

දුර්වල භෂ්මයක් වන B සඳහා: B + H₂O ⇌ BH⁺ + OH⁻Kb = ([BH⁺] × [OH⁻]) ÷ [B]

17.6 Ka, Kb සහ Kw අතර සම්බන්ධතාවය

Ka × Kb = Kw

17.7 දර්ශක (Indicators)

දර්ශක pH මත පදනම්ව වර්ණය වෙනස් කරයි.

• මෙතිල් තැඹිලි: රතු → කහ

• ෆීනෝල්ෆ්තැලීන්: වර්ණ රහිත → රෝස

• සෑම දර්ශකයකටම වර්ණය වෙනස් වන විශේෂ pH පරාසයක් ඇත.

17.8 බෆර ද්‍රාවණ (Buffer Solutions)

බෆර pH හි වෙනස්වීම්වලට ප්‍රතිරෝධය දක්වයි.

• අම්ලීය බෆරය: දුර්වල අම්ලය + අම්ලයේ ලවණය (උදා: CH₃COOH + CH₃COONa)

• භෂ්මීය බෆරය: දුර්වල භෂ්මය + ලවණය (උදා: NH₃ + NH₄Cl)

17.9 හෙන්ඩර්සන්–හැසල්බාල්ක් සමීකරණය (Henderson–Hasselbalch Equation)

• අම්ලීය බෆරය සඳහා:pH = pKa + log([ලවණ] ÷ [අම්ලය])

• භෂ්මීය බෆරය සඳහා:pOH = pKb + log([ලවණ] ÷ [භෂ්මය])

17.10 ද්‍රාව්‍යතා ගුණිත නියතය (Ksp)

දුර්වල ලෙස ද්‍රාව්‍ය ලවණයක්: AB(s) ⇌ A⁺ + B⁻Ksp = [A⁺] × [B⁻]

• අයනික ගුණිතය Ksp ට වඩා වැඩි නම් → අවක්ෂේපය සෑදේ.

2. මතක තබාගත යුතු ප්‍රධාන සූත්‍ර

3. විභාග සඳහා උපදෙස් සහ උපක්‍රම (Tips & Tricks for Exams)

• දුර්වල අම්ල pH ගණනය කිරීමේදී: [H⁺] ≈ √(Ka × සාන්ද්‍රණය) ලෙස උපකල්පනය වේ.

• බෆර: ලවණ = අම්ලය නම් → pH = pKa.

• උෂ්ණත්වය Kw ට බලපායි; pH 7 සෑම විටම උදාසීන නොවිය හැක.

• ටයිට්‍රේෂන් දර්ශක තෝරාගන්නේ pH පරාසය අනුවය.

• Ksp ගැටලු සඳහා විඝටන සමීකරණය නිවැරදිව ලිවීම අත්‍යවශ්‍යය.

• Q > Ksp නම් → අවක්ෂේපය සිදුවේ.

• බහු ප්‍රෝටෝන අම්ල: පියවරෙන් පියවර විඝටනය වේ; Ka₁ > Ka₂ සලකන්න.

4. මතක තබා ගත යුතු වැදගත් කරුණු

• pH මඟින් H⁺ සාන්ද්‍රණය ලඝුගණකව මනිනු ලැබේ.

• බෆර ජීව විද්‍යාත්මක හා කාර්මික පද්ධතිවල pH නියතව තබා ගනී.

• Ksp මඟින් ද්‍රාව්‍යතාවය තීරණය කරයි; අඩු Ksp = ඉතා අද්‍රාව්‍ය ලවණය.

• දර්ශක අම්ලීය සහ භෂ්මීය පරිසරවල වෙනස් වර්ණ පෙන්වයි.

• Ka සහ Kb අම්ල/භෂ්ම ප්‍රබලතාවය මනිනු ලබයි; සාන්ද්‍රණය නොවේ.

• අයනික සමතුලිතතාවය සෘජුවම ටයිට්‍රේෂන්, ද්‍රාව්‍යතා ගැටලු සමඟ සම්බන්ධ වේ.