මෙම පාඩමෙන් අයන සහ සංයෝග හඳුනා ගැනීමට භාවිතා කරන ශිල්පක්‍රම (ගුණාත්මක විශ්ලේෂණය) සහ ද්‍රව්‍යවල නියම ප්‍රමාණයන් තීරණය කිරීමට භාවිතා කරන ශිල්පක්‍රම (ප්‍රමාණාත්මක විශ්ලේෂණය) ආවරණය කරයි. එයට කැටායන, ඇනායන, වායු පරීක්ෂණ, ටයිට්‍රේෂන් සහ උපකරණ ක්‍රම ඇතුළත් වේ.

1. මූලික සංකල්ප (කෙටි සටහන්)

27.1 ගුණාත්මක විශ්ලේෂණය

අයන සහ ද්‍රව්‍ය හඳුනා ගැනීමට භාවිතා කරයි.

• ඇතුළත් වන්නේ:

  • දැල්ලේ පරීක්ෂණ

  • අවක්ෂේපණ ප්‍රතික්‍රියා

  • වායු හඳුනාගැනීමේ පරීක්ෂණ

    
    

27.2 ප්‍රමාණාත්මක විශ්ලේෂණය

ද්‍රව්‍ය ප්‍රමාණයන් මැනීමට භාවිතා කරයි.

• ඇතුළත් වන්නේ:

  • පරිමාමිතික විශ්ලේෂණය (ටයිට්‍රේෂන්)

  • ගුරුත්වාකර්ෂණ විශ්ලේෂණය

  • උපකරණ විශ්ලේෂණය (AAS, වර්ණමිතිය)

2. ගුණාත්මක විශ්ලේෂණය: අයන හඳුනා ගැනීම

27.3 දැල්ලේ පරීක්ෂණ (ලෝහ අයන) (Flame Tests)

• Li^+ → තද රතු

• Na^+ → දීප්තිමත් කහ

• K^+ → ලීලා

• Ca^2+ → ගඩොල් රතු

• Ba^2+ → ඇපල් කොළ

• Cu^2+ → නිල්-කොළ

27.4 කැටායන සඳහා පරීක්ෂණ

සෝඩියම් හයිඩ්‍රොක්සයිඩ් (NaOH) හෝ ඇමෝනියා (NH₃) භාවිතා කිරීම:

• (අ) ඇලුමිනියම් (Al^3+) : සුදු අවක්ෂේපය, අතිරික්ත NaOH වල දිය වේ.

• (ආ) කැල්සියම් (Ca^2+) : සුදු අවක්ෂේපය, අතිරික්තයේ අද්‍රාව්‍ය.

• (ඇ) තඹ (Cu^2+) :

  • NaOH සමඟ නිල් අවක්ෂේපය

  • NH₃ (අතිරික්ත) සමඟ තද නිල් සංකීර්ණයක්

• (ඈ) යකඩ(II) (Fe^2+) : කොළ අවක්ෂේපය → දුඹුරු (ඔක්සිකරණය).

• (ඉ) යකඩ(III) (Fe^3+) : දුඹුරු අවක්ෂේපය.

• (ඊ) ඇමෝනියම් (NH₄^+) :

  • NaOH සමඟ රත් කිරීම → NH₃ වායුව

  • රතු ලිට්මස් නිල් කරයි.

27.5 ඇනායන සඳහා පරීක්ෂණ

• (අ) කාබනේට් (CO₃^2–): අම්ලය එකතු කිරීම → CO₂ නිපත්.

• (ආ) සල්ෆේට් (SO₄^2–):

  • අම්ලීකරණයෙන් පසු BaCl₂ එකතු කිරීම → BaSO₄ සුදු අවක්ෂේපය.

• (ඇ) ක්ලෝරයිඩ් (Cl^–):

  • AgNO₃ එකතු කිරීම → AgCl සුදු අවක්ෂේපය (NH₃ වල දැඩින් ද්‍රාව්‍ය).

• (ඈ) නයිට්‍රේට් (NO₃^–):

  • FeSO₄ + සන්ද්‍ර H₂SO₄ → දුඹුරු වළලු පරීක්ෂණය.

27.6 වායු පරීක්ෂණ (Gas Tests)

• H₂ : දැල්වෙන කූරක් සමඟ පිපිරුම් හඬ.

• O₂ : දිලිසෙන කූරක් නැවත දැල්වේ.

• CO₂ : හුණු වතුර → කිරි පැහැ.

• NH₃ : තෙත් රතු ලිට්මස් නිල් කරයි.

• Cl₂ : විරංජනය කරයි.

• SO₂ : අම්ලීකෘත KMnO₄ දම් සිට වර්ණ රහිත බවට පත් කරයි.

3. ප්‍රමාණාත්මක විශ්ලේෂණය (Quantitative Analysis)

27.7 ටයිට්‍රේෂන් (Titrations)

සාන්ද්‍රණය තීරණය කිරීමට භාවිතා කරයි.

• අත්‍යවශ්‍ය සංරචක:

  • බියුරෙට්ටුව (ටයිට්‍රන්ට්)

  • පිපෙට්ටුව (විශ්ලේෂ්‍ය)

  • දර්ශකය

• වර්ග:

  • අම්ල–භෂ්ම ටයිට්‍රේෂන්

  • රෙඩොක්ස් ටයිට්‍රේෂන්

• දර්ශක:

  • ෆීනෝල්ෆ්තැලීන් → වර්ණ රහිත සිට රෝස

  • මෙතිල් තැඹිලි → රතු සිට කහ

• ටයිට්‍රේෂන් සූත්‍රය:C₁ × V₁ ÷ n₁ = C₂ × V₂ ÷ n₂

27.8 ගුරුත්වාකර්ෂණ විශ්ලේෂණය (Gravimetric Analysis)

ද්‍රව්‍යයක් අද්‍රාව්‍ය ඝනයක් බවට පත් කර, පෙරා, වියළා, කිරා බලයි.

• උදාහරණය:

  • BaSO₄ ලෙස අවක්ෂේප කිරීමෙන් සල්ෆේට් තීරණය කිරීම.

4. උපකරණ ක්‍රම (Instrumental Methods)

27.9 වර්ණමිතිය (Colorimetry)

වර්ණවත් ද්‍රාවණවල අවශෝෂණය මනිනු ලැබේ.

• වැඩි වර්ණයක් → වැඩි සාන්ද්‍රණයක්

28.0 පරමාණුක අවශෝෂණ වර්ණාවලීක්ෂය

ඉතා අඩු සාන්ද්‍රණවලදී ලෝහ හඳුනා ගනී.

• ජල පරීක්ෂණ — Pb, Hg, Cd.

5. විභාග සඳහා උපදෙස් සහ උපක්‍රම (Tips & Tricks for Exams)

• සල්ෆේට්/හැලයිඩ පරීක්ෂණ වලදී අම්ලීකරණය අත්‍යවශ්‍යයි.

• AgCl, AgBr, AgI වෙන් කිරීමට අතිරික්ත NH₃ භාවිතා කරන්න.

• බියුරෙට් කියවීම් දශම 2 දක්වා ලියන්න.

• සමගාමී ටයිට්‍රේෂන් අගයන් (0.1 cm³ තුළ) භාවිතා කරන්න.

• අම්ල/භෂ්ම ප්‍රබලතාව අනුව හරි දර්ශකය තෝරන්න.

• දැල්ලේ පරීක්ෂණ වර්ණ විභාග වලදී නිතර පරීක්ෂා කරයි.

6. මතක තබා ගත යුතු වැදගත් කරුණු

• ගුණාත්මක විශ්ලේෂණය අයන හඳුනා ගනී; ප්‍රමාණාත්මක විශ්ලේෂණය ප්‍රමාණයන් මනිනු ලැබේ.

• අවක්ෂේපණ ප්‍රතික්‍රියා විශේෂිත අයන තහවුරු කිරීමට භාවිතා වේ.

• ටයිට්‍රේෂන් නිවැරදි කියවීම් සහිතව ව්‍යාපාරශීලීව කළ යුතුය.

• AAS වැනි නවීන ක්‍රම ඉතා සංවේදී හා නිරවද්‍ය වේ.