Grade 12
Grade 13
Third Term
Grade
12
මෙම පාඩමෙන් ඉලෙක්ට්රෝන ශක්ති මට්ටම් අත්පත් කර ගන්නා ආකාරය, ඒවා ශක්තිය අවශෝෂණය කර මුදා හරින ආකාරය සහ මෙය පරමාණුක වර්ණාවලි සෑදීමට තුඩු දෙන ආකාරය පැහැදිලි කරයි.
1. මූලික සංකල්ප (කෙටි සටහන්)
3.1 පරමාණු වල ශක්ති මට්ටම් (Energy Levels in Atoms)
පරමාණුවක ඇති ඉලෙක්ට්රෝන විවික්ත (ක්වොන්ටීකරණය වූ) ශක්ති මට්ටම් හෙවත් කවචවල සකස් වී ඇත.
අඩු ශක්ති මට්ටම් න්යෂ්ටියට ළඟින් පිහිටා ඇත.
වැඩි ශක්ති මට්ටම් න්යෂ්ටියෙන් දුරින් පිහිටා ඇත.
ඉලෙක්ට්රෝන සෑම විටම හැකි අවම ශක්ති මට්ටම (පාදක තත්ත්වය - Ground State) අත්පත් කර ගැනීමට කැමැත්තක් දක්වයි.
3.2 උත්තේජනය සහ ලිහිල් වීම (Excitation & Relaxation)
ඉලෙක්ට්රෝන වලට ශක්තිය අවශෝෂණය කර ඉහළ ශක්ති මට්ටම් වෙත ගමන් කළ හැකිය.
උත්තේජනය (Excitation): ඉලෙක්ට්රෝනයක් පහළ මට්ටමක සිට → ඉහළ මට්ටමකට පනියි.
ලිහිල් වීම (Relaxation): ඉලෙක්ට්රෝනයක් පහළ මට්ටමකට ආපසු වැටී, ශක්තිය මුදාහරියි.
මුදා හරින ලද ශක්තිය විශේෂිත තරංග ආයාමවල ආලෝකය ලෙස දිස්වේ.
3.3 රේඛීය වර්ණාවලිය (Line Spectra)
පරමාණු විකිරණ විමෝචනය කරන්නේ හෝ අවශෝෂණය කර ගන්නේ විශේෂිත තරංග ආයාමවලදී පමණක් වන අතර, එමඟින් පහත දේ නිපදවනු ලැබේ:
විමෝචන වර්ණාවලිය (Emission spectra): අඳුරු පසුබිමක දීප්තිමත් වර්ණ රේඛා.
අවශෝෂණ වර්ණාවලිය (Absorption spectra): වර්ණ පසුබිමක අඳුරු රේඛා.
මෙම රේඛා සෑම මූලද්රව්යයක් සඳහාම ඇඟිලි සලකුණක් ලෙස ක්රියා කරයි.
3.4 හයිඩ්රජන් වර්ණාවලිය (Hydrogen Spectrum)
හයිඩ්රජන් පරමාණුව වර්ණාවලි රේඛා මාලා කිහිපයක් නිපදවයි:
ලයිමන් ශ්රේණිය (Lyman series): UV කලාපය (පරිවර්තනයන් n = 1 දක්වා අවසන් වේ).
බාමර් ශ්රේණිය (Balmer series): දෘශ්ය කලාපය (පරිවර්තනයන් n = 2 දක්වා අවසන් වේ).
පාෂන් ශ්රේණිය (Paschen series): අධෝරක්ත කලාපය (පරිවර්තනයන් n = 3 දක්වා අවසන් වේ).
සෑම රේඛාවක්ම විශේෂිත ශක්ති මට්ටම් අතර ඉලෙක්ට්රෝන සංක්රමණයකට අනුරූප වේ.
3.5 ක්වොන්ටීකරණය වූ ශක්තිය (Quantized Energy)
ඉලෙක්ට්රෝන ශක්තීන් ක්වොන්ටීකරණය වී ඇත; ඒවාට ශක්ති මට්ටම් අතර පැවතිය නොහැක.
මට්ටම් අතර ශක්ති වෙනස මඟින් විමෝචනය වූ හෝ අවශෝෂණය වූ ආලෝකයේ වර්ණය/තරංග ආයාමය තීරණය වේ.
2. මතක තබාගත යුතු ප්රධාන සූත්ර
සංකල්පය | සූත්රය |
ප්රකාශ-කණිකාවක ශක්තිය | E = h × ν |
ශක්තිය–තරංග ආයාම සම්බන්ධතාවය | E = (h × c) ÷ λ |
ශක්ති මට්ටම් සංක්රමණ (හයිඩ්රජන්) | ΔE = E₂ – E₁ |
ΔE හි තේරුම | ධන නම්: අවශෝෂණය; ඍණ නම්: විමෝචනය. |
හයිඩ්රජන් රේඛා සඳහා රයිඩ්බර්ග් සමීකරණය | 1 ÷ λ = R × (1 ÷ n₁² – 1 ÷ n₂²) |
මෙහි: | R = රයිඩ්බර්ග් නියතය, n₁ < n₂ |
3. විභාග සඳහා උපදෙස් සහ උපක්රම (Tips & Tricks for Exams)
ඉලෙක්ට්රෝනයක් පහළ මට්ටමකට වැටෙන විට → එය ශක්තිය විමෝචනය කරයි.
විශාල ශක්ති පරතරය → වැඩි සංඛ්යාතය සහ කෙටි තරංග ආයාමය.
බාමර් ශ්රේණියේ රේඛා දෘශ්ය කලාපයේ දිස් වේ—නිතරම විභාගවලට යොමු කෙරේ.
UV රේඛා ඉහළ ශක්ති සංක්රමණයන්ට අනුරූප වේ (පරිවර්තනයන් n = 1 වෙත අවසන් වේ).
සංක්රමණයන් පැහැදිලිව දෘශ්යමාන කිරීමට රූප සටහන් භාවිතා කරන්න.
මතක තබා ගන්න: අවශෝෂණ රේඛා ඇතිවන්නේ ඉලෙක්ට්රෝන ඉහළට පැනීමට ශක්තිය අවශෝෂණය කරන බැවිනි.
4. මතක තබා ගත යුතු වැදගත් කරුණු
ඉලෙක්ට්රෝන ක්වොන්ටීකරණය වූ ශක්ති මට්ටම් අත්පත් කර ගනී.
හයිඩ්රජන් වර්ණාවලිය ක්වොන්ටීකරණය වූ ශක්තියට ප්රබල සාක්ෂි සපයයි.
විමෝචනය සිදුවන්නේ ඉලෙක්ට්රෝන ශක් තිය අහිමි වන විටය.
සෑම මූලද්රව්යයකටම එහි ඉලෙක්ට්රෝන ව්යුහය මත පදනම් වූ අද්විතීය වර්ණාවලියක් ඇත.
කෙටි තරංග ආයාමය → වැඩි සංඛ්යාතය → වැඩි ශක්තිය.
පරමාණුක වර්ණාවලිය තාරකා සහ දුරස්ථ මන්දාකිණිවල මූලද්රව්ය හඳුනා ගැනීම සඳහා තීරණාත්මක වේ.
වියාචනය (Disclaimer)
Idasara Academy ඉගෙනුම් සම්පත් නිර්මාණය කර ඇත්තේ සිසුන්ට මගපෙන්වීම, පුහුණුව සහ අධ්යයන උපායමාර්ග ලබාදී සහයෝගය දැක්වීමටය.
කෙසේ වෙතත්, සියලුම විභාග සහ නිල අවශ්යතා සඳහා, සිසුන් අනිවාර්යයෙන්ම ශ්රී ලංකා අධ්යාපන අමාත්යාංශයේ, අධ්යාපන ප්රකාශන දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ප්රකාශයට පත් කරන ලද නිල පෙළපොත් සහ සම්පත් පරිශීලනය කළ යුතුය.
ජාතික විභාග සඳහා අන්තර්ගතයේ නිල බලය ලත් මූලාශ්රය වනුයේ රජය විසින් නිකුත් කරනු ලබන මෙම ප්රකාශනයි.