මෙම පාඩමෙන් ලෝහ විඛාදනයට ලක්වන ආකාරය, ඊට සම්බන්ධ විද්‍යුත් රසායනික ක්‍රියාවලීන් සහ විඛාදනය වැළැක්වීමට හෝ අඩු කිරීමට භාවිතා කරන විවිධ ක්‍රම පැහැදිලි කරයි.

1. මූලික සංකල්ප (කෙටි සටහන්)

21.1 විඛාදනය යනු කුමක්ද? (What Is Corrosion?)

විඛාදනය යනු පරිසරය සමඟ සිදුවන රසායනික හෝ විද්‍යුත් රසායනික ප්‍රතික්‍රියා හේතුවෙන් ලෝහ ක්‍රමානුකූලව විනාශ වීමයි.

• වඩාත් පොදු ස්වරූපය: යකඩ මලකඩ කෑම (Rusting of iron).

21.2 මලකඩ කෑමට අවශ්‍ය කොන්දේසි (යකඩ)

මලකඩ කෑමට අත්‍යවශ්‍ය වන්නේ:

• ඔක්සිජන් (O₂)

• ජලය (H₂O)

• ලවණ හෝ අම්ල තිබීම මලකඩ කෑම වේගවත් කරයි.

21.3 විඛාදනයේ විද්‍යුත් රසායනික ස්වභාවය (Electrochemical Nature of Corrosion)

මලකඩ කෑම යනු ලෝහ මතුපිට ඇති ක්ෂුද්‍ර විද්‍යුත් රසායනික කෝෂ හරහා සිදුවන රෙඩොක්ස් ප්‍රතික්‍රියාවකි.

• ඇනෝඩයේදී (ඔක්සිකරණය):Fe → Fe^2+ + 2e^−

• කැතෝඩයේදී (ඔක්සිහරණය):O₂ + 2H₂O + 4e^− → 4OH^−

• මලකඩ සෑදීම:Fe^2+ + OH^− → Fe(OH)₂ → Fe₂O₃ · xH₂O (මලකඩ)

21.4 විඛාදනය වැඩි කරන සාධක

• තෙතමනය (H₂O)

• විද්‍යුත් විච්ඡේද්‍ය (ලුණු සහිත ජලය)

• අම්ල

• ලෝහවල ඇති අශුද්ධතා

• විවිධ ලෝහ අතර ස්පර්ශය (ගැල්වනික් විඛාදනය)

2. විඛාදනය වැළැක්වීමේ ක්‍රම (Methods of Preventing Corrosion)

21.5 බාධක ක්‍රම (Barrier Methods)

ඔක්සිජන් සහ ජලය ලෝහයට ළඟා වීම වළක්වයි.

• තීන්ත ආලේප කිරීම

• ග්‍රීස් සහ තෙල් දැමීම

• ප්ලාස්ටික් ආලේපනය

• එනැමල් කිරීම

21.6 ගැල්වනයිසින් කිරීම (Galvanizing)

යකඩ සින්ක් තට්ටුවකින් ආලේප කිරීම.

• සින්ක් බිලි දෙන ඇනෝඩයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි.

• ආලේපනය සීරීමට ලක් වුවද, යකඩ වෙනුවට සින්ක් විඛාදනයට ලක් වේ.

21.7 බිලි දෙන ආරක්ෂාව (Sacrificial Protection)

යකඩ ව්‍යුහවලට වැඩි ප්‍රතික්‍රියාශීලී ලෝහයක් (Zn හෝ Mg) සවි කර ඇත.

• ප්‍රතික්‍රියාශීලී ලෝහය ඔක්සිකරණය වේ → යකඩ ආරක්ෂා කරයි.

• පයිප්ප මාර්ග, නැව් බඳ, භූගත ටැංකිවල භාවිතා වේ.

21.8 කැතෝඩික ආරක්ෂාව (Cathodic Protection)

විද්‍යුත් සැකසුමකදී යකඩ කැතෝඩය බවට පත් කරයි.

• ඔක්සිකරණය වීම වළක්වයි.

• විශාල ගබඩා ටැංකි සහ පයිප්ප මාර්ගවල භාවිතා වේ.

21.9 මිශ්‍ර ලෝහ සෑදීම (Alloying)

විඛාදනයට ඔරොත්තු දෙන ලෝහ සමඟ මිශ්‍ර ලෝහ සෑදීම.

• මල නොබැඳෙන වානේ (Stainless steel): යකඩ + ක්‍රෝමියම් + නිකල්.

• ක්‍රෝමියම් මඟින් ආරක්ෂිත ඔක්සයිඩ් ස්ථරයක් සාදයි.

3. විභාග සඳහා උපදෙස් සහ උපක්‍රම (Tips & Tricks for Exams)

• මතක තබා ගන්න: මලකඩ කෑම විද්‍යුත් රසායනික මිස, හුදෙක් ඔක්සිකරණයක් නොවේ.

• තෙතමනය + ඔක්සිජන් අත්‍යවශ්‍ය වේ.

• සින්ක් සීරීමට ලක් වුවද යකඩ ආරක්ෂා කරයි.

• බිලි දෙන ආරක්ෂාව ක්‍රියා කරන්නේ වැඩි ප්‍රතික්‍රියාශීලී ලෝහ සමඟ පමණි.

• මල නොබැඳෙන වානේ ක්‍රෝමියම් ඔක්සයිඩ් ස්ථරය නිසා මලකඩවලට ප්‍රතිරෝධී වේ.

• ගැල්වනික් විඛාදනය සිදුවන්නේ විද්‍යුත් විච්ඡේද්‍යයක විවිධ ලෝහ දෙකක් ස්පර්ශ වන විටය.

4. මතක තබා ගත යුතු වැදගත් කරුණු (Important Points to Remember)

• මලකඩ යනු ජලීය යකඩ(III) ඔක්සයිඩයයි.

• ඔක්සිජන්/ජලයට නිරාවරණය වීම පාලනය කිරීමෙන් විඛාදනය මන්දගාමී හෝ නැවැත්විය හැකිය.

• ආරක්ෂණ ක්‍රම රඳා පවතින්නේ ලෝහය හුදකලා කිරීම හෝ එය කැතෝඩය බවට පත් කිරීම මත.

• ප්‍රතික්‍රියතා ශ්‍රේණිය මඟින් බිලි දෙන ලෝහ තීරණය කරයි.

• විඛාදනයට ප්‍රධාන ආර්ථික සහ ආරක්ෂක බලපෑම් ඇත.