පාඩම 24: පාරිසරික රසායන විද්‍යාව

Grade

13

මෙම පාඩමෙන් පාරිසරික දූෂණය, හරිතාගාර වායු, අම්ල වර්ෂාව, ජල පිරිපහදුව සහ රසායන විද්‍යාව ගෝලීය පාරිසරික ගැටලු විසඳීමට උපකාර වන ආකාරය පැහැදිලි කරයි.

1. මූලික සංකල්ප (කෙටි සටහන්)

24.1 දූෂණය (Pollution)

දූෂණය යනු හානිකර ද්‍රව්‍ය පරිසරයට ඇතුළු කිරීමයි.

ප්‍රධාන වර්ග:
- වායු දූෂණය
- ජල දූෂණය
- පාංශු දූෂණය
- ශබ්ද දූෂණය

24.2 වායු දූෂක (Air Pollutants)

CO (කාබන් මොනොක්සයිඩ්): අසම්පූර්ණ දහනයෙන් නිපදවේ; විෂ සහිතයි.
SO₂ (සල්ෆර් ඩයොක්සයිඩ්): පොසිල ඉන්ධන දහනයෙන්; අම්ල වර්ෂාවට හේතු වේ.
NOₓ (නයිට්‍රජන් ඔක්සයිඩ): වාහන එන්ජින් වලින්; අම්ල වර්ෂාවට සහ දුමාරයට හේතු වේ.
CO₂: හරිතාගාර වායුව → ගෝලීය උණුසුම.
අංශුමය ද්‍රව්‍ය: දූවිලි, සූටි.

24.3 හරිතාගාර ආචරණය සහ ගෝලීය උණුසුම

හරිතාගාර වායු වායුගෝලයේ තාපය රඳවා ගනී:

CO₂
CH₄ (මීතේන්)
N₂O
ජල වාෂ්ප
බලපෑම්: මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම, අධික කාලගුණය, දේශගුණික විපර්යාස.

24.4 අම්ල වර්ෂාව (Acid Rain)

SO₂ සහ NOₓ ජලය සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කිරීමෙන් ඇතිවේ:

SO₂ + O₂ + H₂O = H₂SO₄
NO₂ + H₂O = HNO₃
බලපෑම්: ගොඩනැගිලි හා ස්මාරක වලට හානි, ජලජ ජීවීන් විනාශ වීම, ශාක හා පසට හානි.

24.5 ඕසෝන් ස්ථරය සහ ඕසෝන් ක්ෂය වීම

ඕසෝන් (O₃) හානිකර UV විකිරණ අවශෝෂණය කරයි.

CFC (ක්ලෝරෝෆ්ලෝරෝ කාබන්) ඕසෝන් බිඳ දමයි:
CFCl₃ → Cl· (රැඩිකලය) → O₃ විනාශ කරයි
බලපෑම්: සමේ පිළිකා, ඇසේ සුද, සාගර ජීවීන්ට හානි.

24.6 ජල දූෂණය (Water Pollution)

ප්‍රභව: කාර්මික අපද්‍රව්‍ය, මලාපවහන, කෘෂිකාර්මික අපවහන (පොහොර, පළිබෝධනාශක), තෙල් කාන්දු වීම.
බලපෑම්: සුපෝෂණය (Eutrophication), ජෛව විවිධත්වය අහිමි වීම, ආරක්ෂිත නොවන පානීය ජලය.

24.7 ජල පිරිපහදු ක්‍රම (Water Purification Methods)

අවසාදනය (Sedimentation)
පෙරීම (Filtration)
ක්ලෝරීනකරණය (Chlorination)
වාතනය (Aeration)
ප්‍රතිලෝම ඔස්මෝසිස් (Reverse osmosis)

24.8 අපද්‍රව්‍ය පිරිපහදුව (Waste Treatment)

ප්‍රාථමික පිරිපහදුව: පරීක්ෂාව සහ අවසාදනය.
ද්විතීයික පිරිපහදුව: කාබනික ද්‍රව්‍යවල ජීව විද්‍යාත්මක ඔක්සිකරණය.
තෘතීයික පිරිපහදුව: පෝෂක (N, P) උසස් ලෙස ඉවත් කිරීම, විෂබීජහරණය.

2. මතක තබාගත යුතු ප්‍රධාන ප්‍රතික්‍රියා සහ ක්‍රියාවලීන්

විස්තරය	ප්‍රතික්‍රියාව / ක්‍රියාවලිය
අම්ල වර්ෂා සෑදීම	SO₂ + H₂O = H₂SO₃ = H₂SO₄ NO₂ + H₂O = HNO₃
ඕසෝන් සෑදීම සහ බිඳවැටීම	O₂ —UV→ 2O O + O₂ = O₃ CFC බිඳවැටීම: CFCl₃ = CFCl₂· + Cl·
ක්ලෝරීන් රැඩිකල් ක්‍රියාව	Cl· + O₃ = ClO· + O₂

3. විභාග සඳහා උපදෙස් සහ උපක්‍රම (Tips & Tricks for Exams)

හරිතාගාර ආචරණය (ස්වාභාවික හා අවශ්‍ය) එදිරිව වැඩි කළ හරිතාගාර ආචරණය (මිනිසුන් නිසා ඇතිවන) වෙන්කර හඳුනා ගන්න.
අම්ල වර්ෂාවට සෑම විටම SO₂ හෝ NOₓ ඇතුළත් වේ.
ඕසෝන් ක්ෂය වීම සඳහා වගකිව යුත්තේ CFC මිස CO₂ නොවේ.
සුපෝෂණය සිදුවන්නේ අතිරික්ත පෝෂක (N, P) හේතුවෙනි.
ස්ථතික පිළිවෙත් බොහෝ විට රචනා ප්‍රශ්නවල දිස්වේ.

4. මතක තබා ගත යුතු වැදගත් කරුණු (Important Points to Remember)

පාරිසරික ගැටලු එකිනෙකට සම්බන්ධයි.
රසායන විද්‍යාව විසඳුම් සපයයි: උත්ප්‍රේරක පරිවර්තක, ස්ක්‍රබර්, ජෛව හායනයට ලක්විය හැකි ද්‍රව්‍ය.
පිරිසිදු ශක්තිය දූෂණය සහ ගෝලීය උණුසුම අඩු කරයි.
ජල පිරිපහදුව මහජන සෞඛ්‍යයට අත්‍යවශ්‍ය වේ.
ජාත්‍යන්තර ගිවිසුම් (මොන්ට්‍රියල් සම්මුතිය වැනි) ඕසෝන් ක්ෂය වීම අඩු කිරීමට උපකාරී වේ.

වියාචනය (Disclaimer)

Idasara Academy ඉගෙනුම් සම්පත් නිර්මාණය කර ඇත්තේ සිසුන්ට මගපෙන්වීම, පුහුණුව සහ අධ්‍යයන උපායමාර්ග ලබාදී සහයෝගය දැක්වීමටය.

කෙසේ වෙතත්, සියලුම විභාග සහ නිල අවශ්‍යතා සඳහා, සිසුන් අනිවාර්යයෙන්ම ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ, අධ්‍යාපන ප්‍රකාශන දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද නිල පෙළපොත් සහ සම්පත් පරිශීලනය කළ යුතුය.

ජාතික විභාග සඳහා අන්තර්ගතයේ නිල බලය ලත් මූලාශ්‍රය වනුයේ රජය විසින් නිකුත් කරනු ලබන මෙම ප්‍රකාශනයි.