මෙම පාඩමෙන් ජල දැඩි බවේ වර්ග, ජලය මෘදු කිරීමේ ක්‍රම, ජල පිරිපහදු ක්‍රියාවලීන් සහ සෑම ක්‍රමයක් පිටුපස ඇති රසායන විද්‍යාව පැහැදිලි කරයි.

1. මූලික සංකල්ප (කෙටි සටහන්)

25.1 දැඩි ජලය (Hard Water)

සබන් සමඟ පහසුවෙන් පෙණ නොනැගෙන ජලයයි.

• හේතු වන්නේ දිය වී ඇති කැල්සියම් (Ca^2+) සහ මැග්නීසියම් (Mg^2+) ලවණයි.

• වර්ග දෙකකි:

  • තාවකාලික දැඩි බව → බයිකාබනේට් නිසා (Ca(HCO₃)₂, Mg(HCO₃)₂).

  • ස්ථිර දැඩි බව → ක්ලෝරයිඩ සහ සල්ෆේට් නිසා (CaCl₂, MgSO₄).

25.2 දැඩි ජලය නිසා ඇතිවන ගැටලු

• සබන් නාස්ති කරයි (පෙන නොයන අවක්ෂේප සෑදීම).

• බොයිලේරු සහ කේතලවල තැම්බීම (CaCO₃ ස්තරයක්) ඇති කරයි.

• තාපන පද්ධතිවල කාර්යක්ෂමතාව අඩු කරයි.

25.3 තාවකාලික දැඩි බව ඉවත් කිරීම

(අ) තැම්බීම (Boiling)Ca(HCO₃)₂ = CaCO₃ + CO₂ + H₂O

(ආ) ස්ලැක් කරන ලද හුණු (Ca(OH)₂) එකතු කිරීම (Adding Slaked Lime)Ca(HCO₃)₂ + Ca(OH)₂ = 2CaCO₃ + 2H₂O

25.4 ස්ථිර දැඩි බව ඉවත් කිරීම

(අ) අයන හුවමාරුව (සීඕලයිට් ක්‍රමය) (Ion Exchange - Zeolite Method)

• ප්‍රතිජනනය සඳහා ලුණු වතුර (NaCl ද්‍රාවණය) භාවිතා කරයි.

(ආ) කෘත්‍රිම දුම්මල (Synthetic Resins)

• කැටායන හුවමාරු දුම්මල Ca^2+, Mg^2+ ඉවත් කරයි.

• ඇනායන හුවමාරු දුම්මල Cl^–, SO₄^2– ඉවත් කරයි.

(ඇ) රෙදි සෝඩා (Na₂CO₃) (Washing Soda)Ca^2+ + CO₃^2– = CaCO₃

25.5 පානීය ජලය පිරිපහදු කිරීම

• අවසාදනය: බර අංශු පතුලේ තැන්පත් වේ.

• පෙරීම: වැලි පෙරහන් මඟින් සියුම් අංශු ඉවත් කරයි.

• ක්ලෝරීනකරණය: බැක්ටීරියා විනාශ කරයි (Cl₂).

• වාතනය: ගඳ සුවඳ ඉවත් කරයි, Fe^2+ = Fe^3+ ඔක්සිකරණය කරයි.

• නිර්මලන කාරක එකතු කිරීම (Flocculation): ඇලූම් වැනි රසායනික ද්‍රව්‍ය මඟින් කොලොයිඩ තැන්පත් වීමට උපකාරී වේ.

25.6 ලවණ ඉවත් කිරීම (Desalination)

මුහුදු ජලයෙන් ලුණු ඉවත් කිරීම:

• ප්‍රතිලෝම ඔස්මෝසිස් (RO): අධි පීඩනය යටතේ ජලය අර්ධ පාරගම්‍ය පටලයක් හරහා ගමන් කිරීමට බල කරයි.

• ආසවනය (Distillation): වාෂ්පීකරණය + ඝනීභවනය.

2. මතක තබාගත යුතු ප්‍රධාන ප්‍රතික්‍රියා

3. විභාග සඳහා උපදෙස් සහ උපක්‍රම (Tips & Tricks for Exams)

• තැම්බීම ක්‍රියා කරන්නේ තාවකාලික දැඩි බව සඳහා පමණි.

• ස්ථිර දැඩි බවට රසායනික පිරිපහදුව අවශ්‍ය වේ.

• අයන හුවමාරු දුම්මල බොහෝ විට රූප සටහන් ප්‍රශ්නවලදී පරීක්ෂා කරනු ලැබේ.

• RO යනු වඩාත් නවීන සහ ඵලදායී ලවණ ඉවත් කිරීමේ ක්‍රමයයි.

• තාවකාලික දැඩි බව තැම්බූ විට තැම්බීම ඇති කරයි; ස්ථිර දැඩි බව එසේ නොකරයි.

• ක්ලෝරීනකරණයේ වාසි දැන සිටිය යුතු අතර, අතිරික්තයෙන් හානිකර අතුරුඵල ඇති වන බවත් දැන සිටිය යුතුය.

4. මතක තබා ගත යුතු වැදගත් කරුණු (Important Points to Remember)

• දැඩි බව ඇති වන්නේ Ca^2+ සහ Mg^2+ අයන මගිනි.

• තාවකාලික දැඩි බව තාපනයෙන් ඉවත් කළ හැකි නමුත්; ස්ථිර දැඩි බව එසේ කළ නොහැක.

• අයන හුවමාරුව මඟින් ඉතා මෘදු (අයන ඉවත් කරන ලද) ජලය නිපදවයි.

• ජල පිරිපහදුව ආරක්ෂිත පානීය ජලය සඳහා අත්‍යවශ්‍ය වේ.

• RO ගෘහස්ථ ජල පෙරහන් වල බහුලව භාවිතා වේ.