Grade 12
Grade 13
Third Term
Grade
13
මෙම පාඩමෙන් රසායනික ප්‍රතික්‍රියා සිදුවන වේගය, ප්‍රතික්‍රියා සීඝ්‍රතාවයට බලපාන සාධක, ගැටුම් සිද්ධාන්තය, සක්‍රියන ශක්තිය සහ සීඝ්‍රතා සමීකරණ තීරණය කරන ආකාරය පැහැදිලි කරයි.
1. මූලික සංකල්ප (කෙටි සටහන්)
15.1 ප්‍රතික්‍රියා සීඝ්‍රතාවය යනු කුමක්ද? (What Is Reaction Rate?)
ප්‍රතික්‍රියා සීඝ්‍රතාවය යනු ඒකක කාලයක් තුළ ප්‍රතික්‍රියකවල හෝ ඵලවල සාන්ද්‍රණයේ වෙනසයි.
මනිනු ලබන්නේ mol dm^−3 s^−1 වලින්.
වේගවත් ප්‍රතික්‍රියාව → ඉහළ සීඝ්‍රතාව.
මන්දගාමී ප්‍රතික්‍රියාව → අඩු සීඝ්‍රතාව.
15.2 ප්‍රතික්‍රියා සීඝ්‍රතාවයට බලපාන සාධක (Factors Affecting Reaction Rate)
සාන්ද්‍රණය (Concentration): වැඩි අංශු → වැඩි ගැටුම්.
උෂ්ණත්වය (Temperature): ඉහළ උෂ්ණත්වය → වේගවත් චලනය → වඩා ඵලදායී ගැටුම්.
පෘෂ්ඨික ක්ෂේත්‍රඵලය (Surface Area): සිහින්ව බෙදන ලද ඝන ද්‍රව්‍ය වේගයෙන් ප්‍රතික්‍රියා කරයි.
උත්ප්‍රේරකය (Catalyst): සක්‍රියන ශක්තිය (Ea) අඩු කරයි → සීඝ්‍රතාව වැඩි කරයි.
පීඩනය (ගැස): ඉහළ පීඩනය → වැඩි ගැටුම්.
15.3 ගැටුම් සිද්ධාන්තය (Collision Theory)
ප්‍රතික්‍රියාවක් සිදුවීමට නම්:
අංශු ගැටිය යුතුය.
ගැටීම් වලට සක්‍රියන ශක්තියට (Ea) වඩා වැඩි හෝ සමාන ශක්තියක් තිබිය යුතුය.
අංශු නිවැරදි දිශානතියකින් ගැටිය යුතුය.
ගැටීම්වලින් කුඩා කොටසක් පමණක් සාර්ථක වේ.
15.4 සක්‍රියන ශක්තිය (Ea) (Activation Energy)
ප්‍රතික්‍රියාවක් සිදුවීමට අවශ්‍ය අවම ශක්තියයි.
අඩු Ea → වේගවත් ප්‍රතික්‍රියාව.
උත්ප්‍රේරක පරිභෝජනය නොවී Ea අඩු කරයි.
15.5 ශක්ති පැතිකඩ සටහන් (Energy Profile Diagrams)
ප්‍රතික්‍රියාවලදී ශක්ති වෙනස්වීම් පෙන්වයි.
තාපදායක: ඵල ප්‍රතික්‍රියකවලට වඩා අඩු ශක්තියක පවතී.
තාප අවශෝෂක: ඵල ප්රතික්රි යකවලට වඩා වැඩි ශක්තියක පවතී.
උත්ප්‍රේරණය කළ ප්‍රතික්‍රියාව → අඩු කඳු මුදුනක් (Ea).
15.6 සීඝ්‍රතා නියම (Rate Laws)
Rate = k × [A]^m × [B]^n
k = සීඝ්‍රතා නියතය
m, n = ප්‍රතික්‍රියා ක්‍රම (පර්යේෂණාත්මකව සොයාගත්)
15.7 අර්ධ ආයු කාලය (t₁/₂) (Half-Life)
සාන්ද්‍රණය එහි ආරම්භක අගයෙන් අඩක් දක්වා පහත වැටීමට ගතවන කාලයයි.
පළමු ක්‍රමයේ ප්‍රතික්‍රියා වලට නියත අර්ධ ආයු කාලයක් ඇත.
15.8 ඇරීනියස් සමීකරණය (Arrhenius Equation)
උෂ්ණත්වය සීඝ්‍රතා නියතයට බලපාන ආකාරය පෙන්වයි:k = A × e^(−Ea ÷ (R × T))
ඉහළ උෂ්ණත්වය → ඉහළ k අගයකි.
2. මතක තබාගත යුතු ප්‍රධාන සූත්‍ර
විස්තරය | සූත්‍රය |
සීඝ්‍රතා නියමය | Rate = k × [A]^m × [B]^n |
ඇරීනියස් සමීකරණය | k = A × e^(−Ea ÷ (R × T)) |
අර්ධ ආයු කාලය (1 වන ක්‍රමය) | t₁/₂ = 0.693 ÷ k |
3. විභාග සඳහා උපදෙස් සහ උපක්‍රම (Tips & Tricks for Exams)
ln[A] එදිරිව කාලය ප්‍රස්ථාරයේ සෘජු රේඛාවක් යනු පළමු ක්‍රමයේ ප්‍රතික්‍රියාවක් බවයි.
[A] දෙගුණ වූ විට සීඝ්‍රතාව දෙගුණ වේ නම් → A සම්බන්ධයෙන් පළමු ක්‍රමය වේ.
උත්ප්‍රේරක සීඝ්‍රතාව වෙනස් කරයි, නමුත් ΔH හෝ සමතුලිතතා පිහිටීම වෙනස් නොකරයි.
කුඩා උෂ්ණත්ව වෙනස්වීම් මඟින් සීඝ්‍රතාවයේ විශාල වැඩිවීමක් සිදු කරයි.
සක්‍රියන ශක්ති සටහන් නිතරම පරීක්ෂා කරනු ලැබේ.
4. මතක තබා ගත යුතු වැදගත් කරුණු
සීඝ්‍රතාව රඳා පවතින්නේ ගැටුම් සංඛ්‍යාතය සහ ශක්තිය මතය.
ඵලදායී ගැටුම් පමණක් ඵල සාදයි.
සීඝ්‍රතා නියම තීරණය කරනු ලබන්නේ පර්යේෂණාත්මකවය.
උත්ප්‍රේරක විකල්ප අඩු-ශක්ති මාර්ගයක් සපයයි.
පළමු ක්‍රමයේ ප්‍රතික්‍රියා ඝාතීය ක්ෂය වීමක් පෙන්වයි.
වියාචනය (Disclaimer)
Idasara Academy ඉගෙනුම් සම්පත් නිර්මාණය කර ඇත්තේ සිසුන්ට මගපෙන්වීම, පුහුණුව සහ අධ්‍යයන උපායමාර්ග ලබාදී සහයෝගය දැක්වීමටය.
කෙසේ වෙතත්, සියලුම විභාග සහ නිල අවශ්‍යතා සඳහා, සිසුන් අනිවාර්යයෙන්ම ශ්‍රී ලංකා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ, අධ්‍යාපන ප්‍රකාශන දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද නිල පෙළපොත් සහ සම්පත් පරිශීලනය කළ යුතුය.
ජාතික විභාග සඳහා අන්තර්ගතයේ නිල බලය ලත් මූලාශ්‍රය වනුයේ රජය විසින් නිකුත් කරනු ලබන මෙම ප්‍රකාශනයි.