මෙම පාඩමෙන් ප්‍රධාන කාබනික ප්‍රතික්‍රියා යාන්ත්‍රණ, එනම් ආදේශන, එකතු වීමේ, ඉවත් කිරීමේ, ඔක්සිකරණ–ඔක්සිහරණ, බහුඅවයවීකරණ සහ මේ දක්වා ඉගෙන ගත් කාබනික රසායන විද්‍යාවේ සම්පූර්ණ සාරාංශයක් පිළිබඳ අවසන් දළ විශ්ලේෂණයක් සපයයි.

1. මූලික සංකල්ප (කෙටි සටහන්)

කාබනික ප්‍රතික්‍රියා යාන්ත්‍රණ මඟින් කාබනික ප්‍රතික්‍රියා සිදුවන ආකාරය සහ ඇයි යන්න පෙන්වයි. ඒවා ඉලෙක්ට්‍රෝන චලනය, බිඳෙන බන්ධන සහ සෑදෙන නව බන්ධන පැහැදිලි කරයි.

• බොහෝ යාන්ත්‍රණවලට ඇතුළත් වන්නේ:

  • ඉලෙක්ට්‍රෝන යුගල චලනය (වක්‍ර ඊතල මගින් පෙන්වනු ලැබේ)

  • න්‍යෂ්ටිකාමී/ඉලෙක්ට්‍රෝනකාමී මගින් පහර දීම

  • අතරමැදිවල ස්ථායීතාව

  • ප්‍රතික්‍රියා තත්ත්ව (තාපය, උත්ප්‍රේරක, අම්ල, භෂ්ම)

2. කාබනික ප්‍රතික්‍රියා වර්ග

28.1 ආදේශන ප්‍රතික්‍රියා (Substitution Reactions)

එක් පරමාණුවක්/කාණ්ඩයක් තවත් එකක් ප්‍රතිස්ථාපනය කරයි.

• (අ) න්‍යෂ්ටිකාමී ආදේශනය (SN1 සහ SN2)

  • ඇල්කයිල් හැලයිඩවල සුලභයි.

  • SN1 : පියවර දෙකක්, කාබන් කැටායන සාදයි, තෘතීයික > ද්විතීයික > ප්‍රාථමික.

  • SN2 : එක් පියවරක්, වින්‍යාසයේ ප්‍රතිවර්තනය, ප්‍රාථමික > ද්විතීයික > තෘතීයික.

  • උදාහරණය: R–Br + OH^- = R–OH + Br^-

• (ආ) ඉලෙක්ට්‍රෝනකාමී ආදේශනය (ඇරෝමැටික සංයෝග)

  • බෙන්සීන් විස්ථාපිත වළල්ල නිසා ආදේශනයට භාජනය වේ.

  • උදාහරණ: නයිට්‍රේෂණය, හැලජනීකරණය, සල්ෆනීකරණය.

  • උදාහරණය: C₆H₆ + HNO₃ = C₆H₅NO₂ + H₂O

28.2 එකතු වීමේ ප්‍රතික්‍රියා (Addition Reactions)

ඇල්කීන සහ ඇල්කයින සඳහා සාමාන්‍යය.

• හයිඩ්‍රජනීකරණය: C=C + H₂ (Ni උත්ප්‍රේරකය) = ඇල්කේන

• හැලජනීකරණය: C=C + Br₂ = ඩයිබ්‍රෝමෝ සංයෝග

• හයිඩ්‍රජන් හැලජනීකරණය: C=C + HCl = ක්ලෝරෝ ඇල්කේන

• ජලනය: C=C + H₂O = ඇල්කොහොල් (අම්ල උත්ප්‍රේරකය)

• Markovnikov’s Rule: H දැනටමත් වැඩි H ඇති කාබන් වෙත සවිවේ.

28.3 ඉවත් කිරීමේ ප්‍රතික්‍රියා (Elimination Reactions)

එකතු වීමට ප්‍රතිවිරුද්ධය — ද්විත්ව බන්ධන සෑදීමට කාණ්ඩ ඉවත් කරයි.

• උදාහරණය (ඇල්කොහොල් ජලහරණ):CH₃CH₂OH = CH₂=CH₂ + H₂O (සාන්ද්‍ර H₂SO₄)

• උදාහරණය (හයිඩ්‍රජන් හැලජනහරණ):R–CH₂–CH₂Br + KOH (ඇල්කොහොල්) = R–CH=CH₂ + KBr + H₂O

28.4 ඔක්සිකරණ සහ ඔක්සිහරණ (Oxidation & Reduction)

• ඇල්කොහොල් ඔක්සිකරණය:

  • 1° ඇල්කොහොල් → ඇල්ඩිහයිඩ → කාබොක්සිලික් අම්ල

  • 2° ඇල්කොහොල් → කීටෝන

  • 3° ඇල්කොහොල් → ඔක්සිකරණය නොවේ

• ඔක්සිහරණ (Reduction):

  • කාබොනයිල් → ඇල්කොහොල් (NaBH₄)

28.5 බහුඅවයවීකරණය (Polymerization)

• එකතු වීමේ බහුඅවයවීකරණය:

  • ඇල්කීන → බහුඅවයව

  • එතීන → පොලිතීන්

  • ක්ලෝරෝඑතීන → PVC

• ඝනීභවනය වීමේ බහුඅවයවීකරණය:

  • ඩයිඅම්ල + ඩයිඇමීන → නයිලෝන්

  • ඩයිඅම්ල + ඩයිඇල්කොහොල් → පොලියෙස්ටර්

3. ප්‍රධාන ප්‍රතික්‍රියා තත්ත්ව (Key Reaction Conditions)

• Ni → හයිඩ්‍රජනීකරණය

• UV ආලෝකය → නිදහස් රැඩිකල් ආදේශනය (ඇල්කේන + හැලජන)

• H₂SO₄ → ජලහරණය / ජලය එකතු කිරීම

• KMnO₄ → ඔක්සිකරණය

• AlCl₃ / FeBr₃ → බෙන්සීන්හැලජනීකරණය

4. ප්‍රතික්‍රියා යාන්ත්‍රණ සාරාංශ වගුව

5. විභාග සඳහා උපදෙස් සහ උපක්‍රම (Tips & Tricks for Exams)

• ක්‍රියාකාරී කාණ්ඩ මුලින්ම හඳුනා ගන්න—යාන්ත්‍රණය ඒවා මත රඳා පවතී.

• අසමමිතික ඇල්කීන → Markovnikov නියමය භාවිතා කරන්න.

• ඔක්සිකාරකවල වර්ණ වෙනස්වීම් මතක තබා ගන්න (උදා: ඩයික්‍රෝමේට් තැඹිලි → කොළ).

• SN1 → රේස්මික් මිශ්‍රණ, SN2 → ප්‍රතිවර්තනය.

• බෙන්සීන් → සෑම විටම ආදේශනය, එකතු වීම නොවේ.

• යාන්ත්‍රණ ප්‍රශ්නවලදී වක්‍ර ඊතල භාවිතා කරන්න.

6. අවසාන කාබනික රසායන විද්‍යා සාරාංශය

7. මතක තබා ගත යුතු වැදගත් කරුණු

• යාන්ත්‍රණ මඟින් ප්‍රතික්‍රියා සිදුවන ආකාරය පැහැදිලි කරයි.

• ප්‍රතික්‍රියා තත්ත්ව ඵලවලට බලපායි.

• ක්‍රියාකාරී කාණ්ඩ ප්‍රතික්‍රියතාව තීරණය කරයි.

• අතරමැදිවල ස්ථායීතාව → SN1 එදිරිව SN2.

• කාබනික විද්‍යාව පියවරෙන් පියවර ගොඩනැගෙයි — සෑම පාඩමක්ම ඊළඟට සම්බන්ධ වේ.