මේ පාඩම භෞතික විද්‍යාවේ පදනමයි. වස්තුවක චලිතය විස්තර කරන විවිධ රාශීන් (quantities), ඒවා අතර සම්බන්ධතා සහ චලිත ප්‍රස්තාර ගැන මෙහිදී ඉගෙන ගන්නවා. ගණිත ගැටලු සහ ප්‍රස්තාර විශ්ලේෂණයට වැඩි අවධානයක් දෙන්න.

කෙටි සටහන් (Short Notes):

1. මූලික රාශීන්:

• දුර (Distance): වස්තුවක් ගමන් කළ සම්පූර්ණ මාර්ගයේ දිග. දිශාවක් නැහැ. ඒ නිසා අදිශ රාශියක්.

• විස්ථාපනය (Displacement): ආරම්භක ලක්ෂ්‍යයේ සිට අවසාන ලක්ෂ්‍යයට ඇති කෙටිම සරල රේඛීය දුර. දිශාවක් තියෙනවා. ඒ නිසා දෛශික රාශියක්.

• වේගය (Speed): ඒකක කාලයකදී ගමන් කළ දුර. (වේගය = දුර / කාලය). අදිශ රාශියක්.

• ප්‍රවේගය (Velocity): ඒකක කාලයකදී සිදු වූ විස්ථාපනය. (ප්‍රවේගය = විස්ථාපනය / කාලය). දෛශික රාශියක්.

• ත්වරණය (Acceleration): ඒකක කාලයකදී ප්‍රවේගයේ සිදු වූ වෙනස. (ත්වරණය = ප්‍රවේග වෙනස / කාලය). දෛශික රාශියක්. ප්‍රවේගය අඩු වෙනවා නම් එය මන්දනය ලෙස හඳුන්වනවා.

1. චලිත ප්‍රස්තාර (Motion Graphs):

• විස්ථාපන-කාල ප්‍රස්තාර (s-t graphs):

• අනුක්‍රමණය (Gradient) මගින් ප්‍රවේගය ලබා දෙනවා.

• තිරස් රේඛාවක් නම් වස්තුව නිශ්චලයි (ප්‍රවේගය = 0).

• නියත අනුක්‍රමණයක් සහිත සරල රේඛාවක් නම් නියත ප්‍රවේගයෙන් චලනය වෙනවා.

• ප්‍රවේග-කාල ප්‍රස්තාර (v-t graphs):

• අනුක්‍රමණය (Gradient) මගින් ත්වරණය ලබා දෙනවා.

• ප්‍රස්තාරය යට වර්ගඵලය මගින් විස්ථාපනය ලබා දෙනවා.

• තිරස් රේඛාවක් නම් නියත ප්‍රවේගයෙන් චලනය වෙනවා (ත්වරණය = 0).

1. ගුරුත්වජ ත්වරණය (g):

• ගුරුත්වය යටතේ නිදහසේ වැටෙන වස්තුවල නියත ත්වරණයක් තියෙනවා. මෙය g (≈ 9.8 m/s² හෝ ගණනය කිරීමේ පහසුවට 10 m/s²) ලෙස ගන්නවා.

• වස්තුවක් ඉහළට යන විට ප්‍රවේගය අඩුවන නිසා ත්වරණය ඍණ (-g) වෙනවා (මන්දනය).

ඉඟි සහ කෙටි ක්‍රම (Tips & Tricks):

• අදිශ vs දෛශික: "වි" අකුරෙන් පටන් ගන්නා රාශීන් (විස්ථාපනය, ප්‍රවේගය) දෛශික ලෙස මතක තියාගන්න. දෛශික වලට දිශාවක් තියෙනවා.

• ප්‍රස්තාර සූත්‍රය: මේ ටික මතක තියාගන්න, ගොඩක් ප්‍රශ්න ලේසියෙන් විසඳන්න පුළුවන්.

• s-t ප්‍රස්තාරයේ අනුක්‍රමණය = ප්‍රවේගය

• v-t ප්‍රස්තාරයේ අනුක්‍රමණය = ත්වරණය

• v-t ප්‍රස්තාරයේ වර්ගඵලය = විස්ථාපනය

• ගණනය කිරීම්: ගණන් හදද්දී හැමවිටම SI ඒකක (මීටර් - m, තත්පර - s, කිලෝග්‍රෑම් - kg) වලට හරවන්න. උදා: km/h වලින් දුන්නොත් m/s වලට හරවන්න.

විභාගය සඳහා වැදගත් කරුණු (Important Points for Exam):

1. දුර සහ විස්ථාපනය අතර වෙනස: වස්තුවක් ගමන් කර නැවත මුල් තැනටම ආවොත් විස්ථාපනය ශුන්‍ය (0) වෙනවා, නමුත් දුර ශුන්‍ය වෙන්නේ නැහැ. මේ සංකල්පය පදනම් කරගෙන බහුවරණ ප්‍රශ්න එන්න පුළුවන්.

2. ප්‍රවේග-කාල ප්‍රස්තාර විශ්ලේෂණය: විභාගයට අනිවාර්යයෙන්ම වගේ ප්‍රවේග-කාල ප්‍රස්තාරයක් දීලා ත්වරණය, මන්දනය, සහ ගමන් කළ සම්පූර්ණ දුර (විස්ථාපනය) හොයන්න දෙනවා. ප්‍රස්තාරයේ කොටස් වල වර්ගඵලය (ත්‍රිකෝණ, සෘජුකෝණාස්‍ර) හොයන්න පුරුදු වෙන්න.

3. සමීකරණ භාවිතය: v=u+at, s=ut+21at2, v2=u2+2as වැනි චලිත සමීකරණ (මේවා 11 ශ්‍රේණියේදී වැඩිපුර ඉගෙන ගත්තත්, මූලික සංකල්පය මේ පාඩමෙන් ලැබෙනවා) භාවිත වන සරල ගණනය කිරීම් සඳහා සූදානම් වෙන්න. පෙළ පොතේ ඇති මූලික සූත්‍ර (උදා: ත්වරණය = (v-u)/t) හොඳින් පුහුණු වන්න.

ගුරුත්වය යටතේ චලිතය: ඉහළට විසි කළ වස්තුවක උපරිම උස, ඒ සඳහා ගතවන කාලය වැනි දේවල් අහන ගැටලු වලදී, උපරිම උසකදී ප්‍රවේගය ශුන්‍ය (0) වන බව මතක තබාගන්න.