ඇයි අපිට අපේ දෙමාපියන්ගේ පෙනුම ලැබෙන්නේ? සමහර ලක්ෂණ (උදා: ඇස්වල පාට, කොණ්ඩයේ ස්වභාවය) පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට යන්නේ කොහොමද? මේ පාඩමෙන් අපි ඒ රහස් ගැන, එනම් ජාන, වර්ණදේහ සහ ආවේණිය පිළිබඳ මූලික සිද්ධාන්ත ඉගෙන ගන්නවා.

කෙටි සටහන් (Short Notes):

1. මූලික සංකල්ප:

• ආවේණිය: දෙමාපියන්ගෙන් ජනිතයින්ට ලක්ෂණ උරුම වීම.

• ජාන (Genes): යම්කිසි ලක්ෂණයක් පාලනය කරන, වර්ණදේහ මත පිහිටි DNA කොටස්.

• වර්ණදේහ (Chromosomes): සෛල න්‍යෂ්ටිය තුළ ඇති, ජාන දරන ව්‍යුහ. මිනිසාගේ දේහ සෛලයක වර්ණදේහ 46 (යුගල 23) ඇත.

2. මෙන්ඩල්ගේ පරීක්ෂණ:

• ග්‍රෙගර් මෙන්ඩල් "ප්‍රවේණි විද්‍යාවේ පියා" ලෙස හැඳින්වේ.

• ප්‍රමුඛ ජාන (Dominant): විෂමයුග්මක අවස්ථාවේදී ප්‍රකාශ වන ලක්ෂණය පාලනය කරන ජානය. (Capital අකුරකින් දක්වයි, උදා: T - උස).

• නිලීන ජාන (Recessive): විෂමයුග්මක අවස්ථාවේදී ප්‍රමුඛ ජානයෙන් යටපත් වන ලක්ෂණය පාලනය කරන ජානය. (Simple අකුරකින් දක්වයි, උදා: t - මිටි).

3. වැදගත් වචන:

• ප්‍රවේණිදර්ශය (Genotype): ජීවියෙකුගේ ජාන සංයුතිය (උදා: TT, Tt, tt).

• රූපානුදර්ශය (Phenotype): ජාන මගින් බාහිරව ප්‍රකාශ වන ලක්ෂණය (උදා: උස, මිටි).

• සමයුග්මක (Homozygous): ලක්ෂණයක් සඳහා ඇති ජාන යුගලය සමාන වීම (උදා: TT, tt).

• විෂමයුග්මක (Heterozygous): ලක්ෂණයක් සඳහා ඇති ජාන යුගලය අසමාන වීම (උදා: Tt).

4. මානව ලිංග නිර්ණය:

• මිනිසාගේ ලිංගය තීරණය කරන්නේ 23 වන වර්ණදේහ යුගලය (ලිංග වර්ණදේහ) මගිනි.

• ස්ත්‍රී: XX වර්ණදේහ යුගලයක් ඇත.

• පුරුෂ: XY වර්ණදේහ යුගලයක් ඇත.

• දරුවෙකුගේ ලිංගය තීරණය වන්නේ පියාගෙන් ලැබෙන ශුක්‍රාණුවේ ඇති X හෝ Y වර්ණදේහය මතය.

ඉඟි සහ කෙටි ක්‍රම (Tips & Tricks):

• ප්‍රමුඛ vs නිලීන: ප්‍රමුඛ ජානය (Capital letter) හරියට පන්තියේ ඉන්න දඟම ළමයා වගේ. එයා ඉන්නකොට නිලීන ජානයට (Simple letter) එයාගේ වැඩේ කරගන්න බැහැ. නිලීන ජානයට එයාගේ ලක්ෂණය පෙන්වන්න නම්, එයා වගේම තවත් නිලීන ජානයක් එක්ක එකතු වෙන්නම ඕන (tt).

• පනට් කොටුව (Punnett Square): දෙමාපියන්ගේ ප්‍රවේණිදර්ශ දීලා, දරුවන්ගේ ප්‍රවේණිදර්ශ සහ රූපානුදර්ශ අනුපාත හොයන්න දෙන ගැටලු විසඳන්න මේක තමයි ලේසිම ක්‍රමය.

• එක මාපියෙකුගේ ජන්මාණු උඩ පේළියේත්, අනෙක් මාපියාගේ ජන්මාණු පැති තීරුවේත් ලියලා කොටු පුරවන්න.

විභාගය සඳහා වැදගත් කරුණු (Important Points for Exam):

1. අර්ථ දැක්වීම්: ප්‍රවේණිදර්ශය, රූපානුදර්ශය, සමයුග්මක, විෂමයුග්මක, ප්‍රමුඛ, නිලීන වැනි මූලික පද නිවැරදිව අර්ථ දැක්වීමට පුරුදු වන්න.

2. පනට් කොටු ගැටලු: සරල ඒකාංග මුහුම්කරණයකට (monohybrid cross) අදාළ පනට් කොටුවක් ඇඳ, ජනිතයින්ගේ ප්‍රවේණිදර්ශ සහ රූපානුදර්ශ අනුපාත සෙවීමට දෙන ගැටලු විභාගයට අනිවාර්යයෙන්ම පැමිණේ.

3. ලිංග නිර්ණය: මිනිසාගේ ලිංග නිර්ණය සිදුවන ආකාරය පනට් කොටුවක් ඇසුරින් පැහැදිලි කිරීමට පුරුදු වන්න. ගැහැණු සහ පිරිමි දරුවන් ලැබීමේ සම්භාවිතාව සැමවිටම 50% ක් බව මතක තබා ගන්න.

4. ප්‍රවේණික ආබාධ: හිමොෆිලියාව, වර්ණ අන්ධතාව වැනි ලිංග ප්‍රතිබද්ධ ආබාධ, නිලීන ජාන මගින් උරුම වන ආකාරය සහ ඒවා පුරුෂයන් අතර බහුල වීමට හේතුව තේරුම් ගන්න.